دوشنبه  07 فروردين 1396 
[ هفته نامه پنجره شنبه ها بر روی کیوسک مطبوعات شهر تهران ]    
شماره مجله 287 >> سیاسی >> شماره صفحه مجله 64
مواجهه رسانه های جهانی با بزرگ‌ترین رویداد انسانی
بازنمایی اربعین در رسانه های غربی

علیرضا رضاخواه
«بازنمایی» یکی از مفاهیم بنیادی در مطالعات رسانه‎ای است. کلمه‎ای که معانی احتمالی متفاوتی را به‎همراه دارد. بازنمایی راه و روشی است که از آن طریق، رسانه‎‎ها حوادث و واقعیت‎ها را نشان می‎دهند. از نظر«ریچارد دائر»(Richard Dayer)  مفهوم بازنمایی در رسانه‎‎ها عبارت است از: «ساختی که رسانه‎‎های جمعی از جنبه‎‎های مختلف واقعیت مثل افراد، مکان‎ها، اشیاء، اشخاص، هویت‎‎های فرهنگی و دیگر مفاهیم مجرد ایجاد می‎کنند. تجلی بازنمایی‎ها ممکن است به‎صورت گفتاری، نوشتاری یا تصاویر متحرک باشد». بر اساس مطالعات فرهنگی و رسانه‌ای، بازنمایی عین واقعیت نیست، حتی اگر خوانندگان و مخاطبان گاهی اوقات ممکن است وسوسه شوند بر اساس بازنمایی رسانه‎ها از واقعیت، قضاوت و داوری نمایند. بازنمایی‎ـ‎ حتی فیلم‎‎های مستند‎ـ‎ نتیجه فرایند گزینش است که همواره جنبه‎‎های خاصی از واقعیت را برجسته می‎کند و جنبه‎‎های دیگری را نادیده می‎گیرد. 

اربعین بزرگ‎ترین اجتماع مذهبی دنیا
پیاده‌روی اربعین بزرگترین اجتماع دینی و مراسم مذهبی است که به‎صورت سالانه در دنیا برگزار می‎شود. همین یک ویژگی کفایت می‎کند تا چنین مراسم باشکوهی در سرخط خبری رسانه‎‎های مهم دنیا قرار گرفته و از یک پوشش خبری مناسب برخوردار شود، با این حال رسانه‎‎های جریان اصلی (Mainstream Media)  در دنیا هنوز هم با گذشت چندین سال از برگزاری چنین اجتماع بزرگی سرباز زده و نوعی سانسور خبری را در این رابطه دنبال می‎کنند. این در ‎حالی است که موقعیت مکانی چنین اتفاق عظیمی، یعنی کشور بحران زده عراق، در کنار الگوی منحصر به فرد اجرای آن، یعنی یک مدیریت کاملا مردمی و خود‌انگیخته، پوشش آن را غیر قابل اجتناب می‎کند. شاید از همین روست که در سال‎های اخیر برخی رسانه‎‎های خبری غربی برای حفظ آبروی خود هم که شده تلاش کردند تا پوشش بسیار مختصری از این واقعه را در برنامه‎‎های خبری خود قرار دهند. بررسی شیوه مواجه رسانه‎‎های مکتوب و غیر مکتوب غربی در قبال پوشش مراسم اربعین ما را به 3 الگوی متفاوت می‎رساند. 

الگوی اول: الگوی سانسور و بایکوت خبری
الگوی اول، الگوی بایکوت و سانسور خبری است، که تلاش می‎کند با توجه به تعارض شکوه مراسم اربعین با منافع صهیونیسم جهانی و نظام سلطه کمترین پوشش خبری ممکن را در قبال این واقعه داشته باشد. این رویکرد به‎صورت مشخص در رسانه‎‎های بزرگ جهان همچون شبکه خبری فاکس، ‎ای بی‎سی نیوز، ‎ام‌اس‌آن بی‎سی، پی‌بی‎اس و روزنامه‎‎های واشنگتن‌پست، وال‌استریت جورنال یا نشریات تایم و یو‌اس‎ای تودی دیده می‎شود. به بیان دیگر رسانه‎‎های اصلی آمریکایی که به‎شدت توسط صهیونیست‎ها کنترل می‎شوند، کمترین پوشش خبری یا تحلیلی را نسبت به راهپیمایی بزرگ اربعین انجام می‎دهند. روزنامه «هافینگتون پست» در مقاله‎ای با عنوان «بزرگترین حرکت زائرانه جهان در جریان است، اما شما هرگز چیزی از آن نشنیده اید!» به این نوع پوشش خبری از مراسم پیاده‌روی اربعین پرداخته است. این روزنامه انگلیسی در مقاله خود ابعاد مختلفی از این اجتماع را بررسی کرده و جمعیت زائران آن را پنج برابر حج عنوان می‎کند. اینـدیپندنـت در نگاهـی تحلیلـی بـه ابعـاد اجتماعـی و ارزش‎‎های رسـانه‎ای ایـن اجتمـاع مذهبـی اشـاره می‎کنـد و می‎نویسـد: «چـرا شـما هیچ‎گاه دربـاره ایـن مراسـم چیـزی نشـنیده‌اید؟ احتمالا بـه ایـن قضیـه مربـوط اسـت کـه رسـانه‎ها عموما و خصوصا وقتـی بـا اسلام مواجـه می‎شـوند، بیشتـر بـا تصویـری منفـی، سـیاه و افراطـی سـر و کار دارنـد تا روایتی مثبـت و امیدبخـش. اگـر چندهـزار معترض ضد مهاجـرت در خیابان‎‎های لنـدن جمـع شـوند، در سـرخط‎‎های خبری جای خواهند داشـت. به راهپیمایی دموکراسـی‌خواهانه در هنگ‌کنـگ یـا تجمـع ضد ‎پوتین در روسـیه نیـز بـه همیـن میـزان توجـه خواهـد شـد. امـا یـک تجمـع بیسـت میلیونـی در یـک محیـط متشـنج سرشـار از تـرور و بی‌عدالتی حتـی در بخش‎‎های خبـری تلویزیونـی جایـی نـدارد. ایـن حرکـت باشـکوه به‎طور نانوشـته مسـکوت گذاشـته می‎شـود، حتـی اگـر تمـام مولفه‎‎های یـک پدیده چشـمگیر را داشـته باشـد؛ مولفه‎‎هایی ماننـد جمعیت چشـمگیر، اهمیـت سیاسـی، پیـام انقلابی، محیـط متشـنج و اصالـت. امـا اگـر این خبر از زیـر دسـت سـردبیران بخش‎‎های خبری در بـرود، شـگفتی می‎آفرینـد و افـراد زیـادی را تحت تاثیر قـرار می‎دهـد.»

الگوی دوم: الگوی تحریف
الگوی دوم را می‎توان الگوی پوشش تحریف شده یا هدفمند نامید. این الگو بیشتر توسط رسانه‎‎های انگلیسی و بعضا رسانه‎‎های عربی منطقه دنبال می‎شود. در این رویکرد به‎جای پرداختن به اصل واقعه و پوشش خبری آنچه در مراسم اربعین رخ می‎دهد، رسانه‎ها بیشتر تلاش می‎کنند تا منویات سیاسی گردانندگان خود را به‎جای خبر به مخاطبان القا کنند. در این راستا معمولا از سه تکنیک تفرقه‌افکنی ایرانی-عراقی، شیعی-‎ شیعی و شیعه-سنی، در کنار تکنیک سیاه‌نمایی استفاده می‎شود

تاکید بر تفرقه ایرانی-عراقی
 تحلیل محتوی این دست رسانه‎ها نشان می‎دهد به‎صورت مشخص نزدیک شدن دو ملت شیعه ایران و عراق که به‎صورت طبیعی و به‎دنبال سفر‎های زیارتی و سیاحتی مردم در حال رخ دادن است، به مذاق ایشان خوش نیامده و لذا هدف تخریب این رسانه‎ها قرار گرفته است. از این رو پوشش خبری انتقادی و افزودن حاشیه‎‎های بی‎ربط و بعضا دروغ به خبر‎های منتشر شده در رابطه با اربعین از ویژگی‎‎های این الگو می‎باشد. رصد نحوه پوشش خبری رسانه‎‎هایی چون بی‎بی‌سی، گاردین، مجله نیوزویک و شبکه خبری سی‌ان‌ان و اسکای‌نیوز به‎صورت مشخص چنین رویکردی را مشخص می‎سازد. 
به‎عنوان نمونه سال گذشته روزنامه گاردین در گزارشی موهن تلاش کرد تا با طرح اتهامات جنسی بی‎پایه و نسبت دادن آن به زائرین دو کشور پروژه تفرقه‌آمیزی را کلید بزند. این رویکرد خیلی زود توسط مجله نیوزویک دنبال شد. مجله نیوزویک در گزارشی به قلم کریستوفر دیکی
 (CHRISTOPHER DICKEY) تحت عنوان «موج شوک شیعه» مراسم اربعین را از زبان شخصیتی خیالی به نام خالد عبدالله روایت می‎کند، فردی که از عراق فرار کرده و سال‌هاست که در ایران زندگی می‎کند و در بازار تهران مغازه دارد، او ایرانی‎ها را نژاد‌پرست و ضد ‎عرب می‎خواند، از نبود آزادی رسانه در ایران می‎نالد و می‎گوید که تمام تلاش خود را خواهد کرد تا 5 فرزندش تحت سیستم آموزش دولتی ایران پرورش نیابند. این خط خبری را می‎توان در رسانه‎‎های غربی که قدرت تاثیر‎گذاری در جوامع خاورمیانه دارند یا مطمئن هستند که ترجمه مقالاتشان در اختیار مخاطب ایرانی و عراقی قرار خواهد گرفت یا به آن‎ها در این دو کشور استناد خواهد شد به‎شدت دنبال می‎شود.
 داستان‎‎های خیالی که به‎جای انعکاس شکوه وحدت در اربعین تلاش دارد تا اختلافات میان مردم ایران و عراق را بزرگ کرده و ایرانی‎ها را عرب‌ستیز و عراقی‎ها را ایران‌ستیز معرفی کند. 

تاکید بر تفرقه درون شیعه
تلاش دیگری که به‎صورت مشخص شبکه بی‎بی‌سی در رویه پوشش خود نسبت به مراسم بزرگداشت اربعین در پیش گرفته بود، دست گذاشتن بر روی اختلافات موجود میان گروه‎ها و جریانات شیعی در عراق و بزرگ‌نمایی آن در کربلا بود. به‎عنوان نمونه حسین باستانی تحلیل‎گر بی‎بی‌سی فارسی در تحلیل‎‎های خود تلاش داشت تا این‎گونه وانمود کند که اکثر افرادی که در اجتماع عظیم شیعیان در اربعین حضور دارند با نظام جمهوری اسلامی مشکل دارند. در همین راستا به انتشار برنامه‎‎های مثلا مستند در رابطه با قمه‌زنی و انتخاب و پخش تصاویری از جریان صادق شیرازی در لابلای گزارش‎‎های خبری مبادرت می‎کرد. 

اختلاف‌افکنی میان شیعه و سنی
مهمترین محور الگوی دوم پوشش رسانه‎ای مراسم اربعین و بازنمایی آن را می‎توان در القای تفرقه میان شیعه و سنی دید. رسانه‎‎های عربی به‎ویژه العربیه و شرق‌الاوسط تمام تلاش خود را به‎کار گرفتند تا مراسم اربعین را یک اقدام طایفه‎ای و تفرقه‌افکن میان شیعه و سنی نشان دهند. بی‎بی‌سی اخبار اجتماع میلیونی اربعین را با خبر هدف قرار دادن شهر کربلا توسط خمپاره‎‎های داعش بازتاب داده و آن را با دعوای شیعه و سنی مرتبط کرد. روزنامه لس‌آنجلس تایمز همین مسیر را در صفحه رسمی خود دنبال کرده و به‎صورت بسیار زیرکانه می‎نویسد: «برای قرن‎ها، جوامع شیعه به‎عنوان یک طبقه خاص در کشور‎های عربی در نظر گرفته شده و تحت ستم رهبران سنی قوی‎تر و ثروتمند قرار گرفته است. اربعین فرصتی برای مقابله با این ستم هاست». روزنامه دیلی‌میرور انگلیس نیز با اشاره به حملات تروریستی داعش و راهپیمایی میلیونی اربعین نوشت؛ «داعش، همچنین به‎عنوان دولت اسلامی شناخته شده و در مبارزات انتخاباتی خونین خود اعلام کرده است مسلمانان شیعه مرتد‎ند. هدف آن‎ها ایجاد یک خلافت سنی در سراسر عراق و سوریه است». روزنامه شرق‌الاوسط عربستان نیز با قصد دامن‌زدن به مناقشات و اختلافات بین شیعه و اهل سنت در صفحه خود آورده است که شیعیان معتقدند امام حسین (ع) و فرزندان او به جهت تصاحب حق جانشینی و خلافت قیام کرده و در این راه توسط یزید (سنی مذهب) به شهادت رسیده است. وی در ادامه این را از مهم‎ترین اختلافات بین شیعه و سنی دانسته که سالیان سال تا به امروز عامل اختلاف، جنگ و خونریزی بین این دو گروه بوده است. 

سیاه‌نمایی
استفاده از تکنیک سیاه‌نمایی معمولا توسط رسانه‎‎هایی به‎کار می‎رود که بیشترین مخاطب را در جوامع غربی دارند. جوامعی که ارتباطی با کشور‎های خاورمیانه‎ای و فرهنگ تشیع نداشته و تصویر منعکس شده در رسانه‎‎های تصورات آن‎ها را شکل می‎دهد. در این تکنیک معمولا تصاویر گزینشی از قمه‌زنی و عزاداری‎‎های نامتعارف منتشر می‎شود. 
الگوی سوم: الگوی رسانه‎‎های تحلیل و اتاق‎‎های فکر
در این الگو بیشتر به تبعات سیاسی مراسم اربعین و تاثیر آن بر تحولات داخلی و خارجی آن کشور پرداخته شده است. این نوع گزارش‎ها معمولا سایت‎ها و نشریاتی منعکس می‎شوند که برد و نفوذ کمی زیادی ندارند و بیشتر توسط تحلیل‎گران و مقامات سیاسی مورد استفاده واقع می‎شوند.
 به‎عنوان نمونه مجله فارین افرز به‎عنوان یکی از مجلات قدیمی و تاثیر گذار سیاست خارجی آمریکا که به شورای روابط خارجی این کشور وابسته است در گزارشی 179 صفحه‎ای تحت عنوان «‌نقشه افکار شیعه؛ اطلاعاتی از زائران اربعین» به قلم «فوتیا کریستیا»، «دین ناکس» و «الیزابت دکیسر» به نتایج یک افکار‌سنجی انجام شده از زائران اربعین در حوزه سیاست خارجی ایران، امنیت منطقه، نقش ایران در خاورمیانه و پرونده هسته‎ای پرداخته و در پایان به سیاستمداران آمریکایی توصیه می‎کند که «از حجم مداخله‌گرایی خود در عراق و سوریه کاسته»، «روابط مثبت‌تری را با ایران و عراق دنبال کرده»، «تعامل با اهل سنت عراق را تقویت کرده» و «تلاش کنند تا فهم درست‌تری نسبت به‎جایگاه بازیگران در منطقه داشته باشند». در همین راستا نشریه صاحب اعتبار آتلانتیک در گزارشی مفصل تحت عنوان ابزار قدرت شیعیان در عراق به تبعات سیاسی و اجتماعی مراسم باشکوه اربعین پرداخته و این‎گونه نتیجه می‎گیرد درحالی‎که شمال درگیر جنگ با داعش است در جنوب عراق این روحانیون شیعه هستند که نقشه راه آینده عراق را ترسیم می‎کنند. 

الگوی چهارم: الگوی رسانه‎‎های مستقل‌تر
در این الگو که آن را الگوی رسانه‎‎های مستقل‎تر خوانده می‎شود، تلاش رسانه‎ای بر پوشش بی‎طرفانه و صرفا خبری مراسم بزرگ اربعین است. افزایـش مشـارکت مـردم در تولید محتـوای رسـانه‎ای باعـث شـده تا این دست رسانه‎ها نتواننـد از کنـار اهمیـت چنیـن اجتمـاع بزرگـی بـه راحتـی عبـور کننـد. از همیـن رو این پیام رسـاتر از گذشـته در معرض دیـد مخاطبان قـرار می‎گیرد. چنین رویکردی را می‎توان در گزارش روزنامه آمریکایی هافینگتون پست، گزارش‎‎های المانیتور، اسپوتنیک و اینتر‌نشنال بیزنس تایمز دید