سه شنبه  25 مهر 1396 
[ هفته نامه پنجره شنبه ها بر روی کیوسک مطبوعات شهر تهران ]    
شماره مجله 287 >> سیاسی >> شماره صفحه مجله 60
گفت‌وگو با مهدی امین فروغی، پژوهشگر موسیقی مذهبی
گفت‌وگو با مهدی امین فروغی، پژوهشگر موسیقی مذهبی
نويسنده : مصطفی علوی

«شعر و موسیقی در نوحه‎‎های طهران قدیم» با پژوهش، تصحیح و نت‌نویسی مهدی امین فروغی در سی‎ودومین جایزه کتاب سال ایران به‎عنوان اثر شایسته تقدیر در حوزه هنر انتخاب شد. او در این کتاب کار بسیار بزرگی را انجام داده است. نوحه‎‎های تهران قدیم را جمع‎آوری و نت‌نویسی کرده است و بخش مهمی از نوحه‎‎های قدیمی را از خطر فراموشی نجات داده است. اما این نوحه‎ها چرا باید حفظ شوند و چگونه می‎تواند در ادامه مسیر، نوحه را به‎عنوان یکی از اصلی‎ترین شاخه‎‎های موسیقی مذهبی شیعیان حفظ کرد و تعالی بخشید. با این پژوهشگر برجسته درباره این موضوعات گفت‎وگو کردیم. 

نوحه‎ها و دیگر آیین‎‎های مذهبی ما که رنگ و بویی از موسیقی با خود دارند می‎تواند در سطح آکادمیک بررسی شوند و برای برنامه‎ریزی فرهنگی و هنری آینده‌مان تاثیرگذار باشند. با توجه به اینکه شما در این عرصه فعالیت می‎کنید، تا چه اندازه در این مسیر پیش رفته‌ایم؟ 
متاسفانه در فضای آکادمیک کار کردن روی موسیقی مذهبی‌مان را جدی نگرفته‎ایم. دلیل ورود بنده هم به این حوزه همین بود که می‎دیدم با خلا بزرگی روبه‎رو هستیم. دانشجویان رشته موسیقی وقتی قرار باشد سراغ کار کردن روی موسیقی مذهبی بروند، انتخاب‌شان موسیقی‎‎های غربی است و سراغ کار‎های آهنگ‌سازانی چون باخ می‎روند. من مخالف بررسی و مطالعه آثار موسیقی غرب نیستم اما این نباید باعث شود داشته‎‎های خودمان را فراموش کرده و آن‎ها را در فضای آموزشی جدی نگیریم. 

این موضوع به روند موسیقی ما آسیب زده است؟ 
بله. موسیقی مذهبی ما یک ظرفیت ملی و مذهبی عظیم است که باید حفظ شود. در فضا‎های آموزشی و آکادمیک به آن‎ها پرداخته شود و بر روی آن‎ها پژوهش انجام شود. تمام کشور‎ها بررسی موسیقی مذهبی‎شان برای‌شان مهم است و روی آن پژوهش‎‎های بی‎شماری انجام داده‎اند چون همان‎طور که اشاره کردید شناخت این موسیقی می‎تواند کار برنامه‎ریزی فرهنگی برای جامعه را آسان‎تر کند. وقتی ما موسیقی مذهبی کشورمان را بررسی کنیم بر اساس پژوهش‎‎های جامعه‌شناسانه، روان‎شناسانه و همچنین بررسی احوال اقوام مختلف کشورمان نسبت به‎ جامعه و فرهنگش شناخت دقیق‎تر و بهتری پیدا می‎کنیم. متاسفانه از یک طرف موسیقی مذهبی را مورد پژوهش و بررسی قرار نمی‎دهیم و از سوی دیگر فکر می‎کنیم جای موسیقی مذهبی در موزه است. 

یک بخش مهم از موسیقی مذهبی ما نوحه‎ها هستند که شما هم درباره آن‎ها کار کرده‎اید. در شرایطی که امروزه نوحه‎ها مورد انتقادات شدید هستند، تا چه اندازه احیای نوحه‎‎های قدیمی می‎تواند به بهبود نوحه‎‎های روز کمک کند؟ 
موسیقی مذهبی در بین تمامی اقوام و فرهنگ‎‎ها از جایگاه ویژه‎ای برخوردار بوده است. در ایران شیعی نیز موسیقی مذهبی در قالب‎‎های مختلف و گسترده‎ای اعم از نوحه‎خوانی، اذان، شبیه خوانی، منقبت‌خوانی، مناجات، سحرخوانی و... ارائه می‎شد. در بین این قالب‎‎ها «نوحه‌خوانی» از جایگاه ویژه‎ای برخوردار بوده و هست چراکه این نوحه‎‎ها باعث تثبیت خاطره‎‎های مذهبی ایرانیان شده‎اند. دلیل این ماندگاری خوشایند بودن نوحه‎هاست و دلیل این خوشایند بودن هم این است که نوحه‎‎ها جز قوت اشعار، آهنگ و ریتم نیز دارند. هم‎راستا با نوحه‎ها، ترانه‎‎ها نیز باعث ثبت خاطرات روزمره در ذهن‎‎ها شده است. 
اما باید بگویم مسأله احیای نوحه‎‎های قدیمی یا خواندن دوباره آن‎ها نیست. ما باید نوحه‎ها را حفظ و ثبت و ضبط کنیم. کاری که ما باید درباره انجام بدهیم درست مانند کار یک باستان‌شناس است. باستان‌شناس وقتی ظرفی چند صدساله را از زیر خاک بیرون می‎آورد به هیچ وجه نمی‎خواهد آن را به زندگی امروز بیاورد و به ما بگوید در این ظرف غذا بخورید چون این ظرف برای دوره دیگری بوده و زندگی مردم امروز خواست‎ها و ملزومات دیگری دارد. در عرصه نوحه‎ها هم با همین موضوع مواجه هستیم. نمی‎توانیم بگوییم نوحه‎‎های قدیمی باید دوباره خوانده شوند و فقط آن‎ها اصیل هستند چراکه زندگی و ملزومات زندگی مردم تغییر کرده است. در این شرایط ما باید نوحه‎‎هایی به روز داشته باشیم. 

پس می‎توان گفت به نوعی ناخواسته این نوحه‎‎های قدیمی موزه‎ای می‎شوند؟ 
نه. اگر موزه‎ای شوند مشکل از ماست که آن‎ها را مورد پژوهش و بررسی قرار نداده‎ایم. ما باید این نوحه‎ها را بررسی کنیم و با آن‎ها برخوردی کاملا علمی داشته باشیم. این برخورد علمی برای ما شرایطی را فراهم خواهد کرد که بتوانیم در مسیر درست پیش برویم و بدانیم چگونه باید در نوحه‌سرایی کار‎های تازه‎ای سرود که اصول این امر را در خود داشته باشند. اگر قرار باشد فقط نوحه‎‎های قدیم را بخوانیم کلا مسیر نوحه‌سرایی را به‎عنوان موسیقی مردمی که چندین قرن عمر دارد بسته‎ایم و جلوی پویایی‎اش را گرفته‎ایم. 

می‌توانید بگویید چه اصولی رعایت نشده که نوحه‎ها به مسیری رفته‎اند که این همه انتقاد نسبت به آن‎ها وجود دارد؟ 
نوحه‌سرا و نوحه‌خوان باید توانایی‎‎های زیادی داشته باشند. شعر و موسیقی آوازی را بشناسند، کنار هم قرار گرفتن این دو اصولی دارد که باید بتوانند آن را رعایت کنند. از ریتم در موسیقی درک درستی داشته باشند و بدانند چه ریتمی می‎تواند وارد نوحه‌سرایی شود و چه ریتمی نه. از همه مهم‎تر با واقعه کربلا آشنایی کامل داشته باشند، اهل مطالعه بوده و در این زمینه اطلاعات کافی داشته باشند تا بتوانند آثار ارزشمندی خلق کنند. کسانی که با اشعار مرثیه سر و کار دارند از شعرای مرثیه‎سرا گرفته تا مداحان، باید با مطالعه تاریخ مرثیه‌سرایی و آثار بزرگان ادب پارسی، سطح دانش خود را ارتقاء دهند و بر بالندگی هنر خود بیافزایند. مداحان باید پیوسته با مطالعه و تحقیق در عناصر تشکیل‎دهنده مداحی ‎ـ‎ که تاریخ و مقتل، شعر و ادبیات و موسیقی از مهم‎ترین آن‌هاست ‎ـ‎ روز به روز کیفیت کار خود را بهبود بخشند و بر دامنه آگاهی و دانش و ذوق خود بیفزایند. می‎توانم بگویم متاسفانه درباره نوحه‎ها واقعا کم‌کاری کرده‎ایم و باید هرچه زودتر فکری به حال این موضوع بکنیم. 

«شعر و موسیقی در نوحه‎‎های طهران قدیم» با پژوهش، تصحیح و نت‌نویسی شما در سی‎ودومین جایزه کتاب سال ایران به‎عنوان اثر شایسته تقدیر در حوزه هنر انتخاب شد. کمی هم درباره این کتاب توضیح دهید. 
این کتاب شامل گردآوری و تصحیح قدیمی‎ترین نوحه‎‎هایی است که در تهران خوانده می‎شد. این نوحه‎‎ها با تحقیق میدانی از ریش‎سفیدان و پیشکسوتان جمع‎آوری شد. اشعار این نوحه‎‎ها از نظر شعر و آهنگ نیاز به تصحیح داشت چراکه هیچ‎کدام از آن‎ها مکتوب نبود و همه ریش‎سفیدان اشعار را با تکیه بر حافظه‎شان برای من نقل کردند. در نهایت من آهنگ این نوحه‎‎ها را به زبان بین‎المللی موسیقی، یعنی نت‎نویسی درآوردم. امیدوارم انتشار کتاب «شعر و موسیقی در نوحه ‎‎های طهران قدیم» سندی بر وجود موسیقی مذهبی در تهران قدیم باشد