جمعه  27 مرداد 1396 
[ هفته نامه پنجره شنبه ها بر روی کیوسک مطبوعات شهر تهران ]    
شماره مجله 287 >> سیاسی >> شماره صفحه مجله 50
گفت‎وگو با بیژن عبدی، استاد دانشگاه درباره کارکردهای اقتصادی اربعین
پایان سلطه دلار
نويسنده : فاطمه کریمی

 یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی، فرهنگ جهادی است. با اوج گرفتن شور و اشتیاق زائران ابا عبدالله در اربعین حسینی اقدامات ارزنده و قابل ستایشی صورت گرفته است که حذف دلار از مبادلات تجاری یکی از آن‎هاست. دکتر بیژن عبدی، استاد دانشگاه در گفت‎وگو با هفته‌نامه پنجره این اقدام را زمینه‎سازی مبارزه با اقتصاد سوداگری می‎داند. مشروح گفت‎وگو را در ادامه بخوانید. 

نتایج حدف دلار از مبادلات تجاری اربعین چیست؟ 
در حال حاضر تمامی کشور‎های جهان مبادلات خود را براساس دلار انجام می‎دهند. همین گردش مالی قابل توجه باعث تقویت روز به روز دلار شده است و اقتصاد آمریکا جایگاه خود را در جهان تثبیت می‎کند. در حال حاضر تمامی کشور‎های در حال توسعه مبادلات خود را با دلار انجام می‎دهند و بالا و پایین شدن قیمت دلار در بازار‎های جهانی باعث می‎شود که در کل معامله دچار سود‎ها یا حتی شکست‎‎های قابل توجهی شوند. برای مثال کشور خودمان اگر با کشور‎هایی مانند روسیه، عراق، ارمنستان و تمامی کشور‎های همسایه با یک ارز مشخص مبادله کند دیگر نیازی نیست که هزینه‎‎های فراوانی را صرف خرید دلار کند. 

مبادلات دلاری تا چه میزان بر اقتصاد آمریکا تاثیر می‎گذارد؟ 
مبادلات کشور‎های دیگر با استفاده از دلار یک اهرم کمکی به اقتصاد آمریکاست. بانک مرکزی کشورمان برای چاپ پول نیاز به پشتوانه بسیاری دارد. اما آمریکا با بهره‎گیری از قدرت دلار می‎تواند پول بدون پشتوانه را چاپ و در دنیا پخش کند. همین گردش مالی به اقتصاد آمریکا کمک می‎کند تا قدرت بیشتری به دست بیاورد. وقتی بانک مرکزی آمریکا دلار چاپ می‎کند و در دست دولتش قرار می‎دهد، این دولت با این دلار از کشور‎های دیگر خرید می‎کند، مثلا خودرو و تجهیزات و نفت به‎وسیله این دلار‎های بدون پشتوانه می‎خرد و کشور‎های دیگر نیز در ازای این دلار‎های بدون پشتوانه کالا می‌گیرند. هم‌اکنون این دلار در جهان پخش می‎شود درحالی‎که به‎صورت واقعی هیچ ارزشی ندارد. 

چگونه می‎توان با این پدیده مقابله کرد؟ 
همین جریانی که در رابطه با حذف دلار از مبالات اربعین به راه افتاده است بهترین کمک برای کوتاه کردن دست آمریکا از اقتصاد جهان است. مردم دنیا باید بدانند که مبادلات از طریق دلار یک نقطه قوت برای اقتصاد آمریکاست؛ به‎عبارت بهتر، مبادلات تجاری با استفاده از دلار به آمریکا کمک می‌کند که ثروت‎ها به‎سمت این کشور حرکت کرده و آن‎ها را غنی‎تر می‎کند. اگر این حجم از ثروت از اقتصاد آمریکا حذف شود باید شاهد فروپاشی برخی بازار‎ها مالی در این کشور باشیم. 
البته از این‌رو آمریکایی‎ها تمام سعی خود را می‎کنند تا اعتبار دلار را در جهان حفظ کنند، حتی اگر لازم شود برای این کار جنگ راه بیندازند. حالا مردم دنیا باید از یک زمانی شروع کنند و این پول بدون پشتوانه را کنار بگذارند. 
به این ترتیب قرار است برای حذف دلار از مبادلات اقتصادی ایران و جهان اسلام زائران ایرانی اربعین امسال دلار خریداری نکنند و تنها از ریال ایران یا دینار عراق استفاده شود. این اقدام میلیونی در حقیقت پاسخی به توصیه رهبر معظم انقلاب در خصوص حذف دلار از مبادلات اقتصادی کشور و شکستن انحصار دلار در بازار جهانی است. مقام معظم رهبری در دیدار اخیر خود با فرماندهان سپاه با اشاره به «نقش الگو و آینده‎ساز ملت ایران در تحولات جهانی» خاطرنشان کردند: اگر مسئولان و مردم بتوانند اقتصاد مقاومتی را به معنای واقعی محقق و کشور را از جادوی مالی و پولی دشمن خلاص کنند و ارزش و آقایی دلار را در زندگی اقتصادی بشکنند، کشور‎های دیگر را نیز نجات داده‎اند و برای آن‎ها الگو خواهند شد. 

آقای دکتر! ظاهرا دلار در دنیا به یک سلطه دست پیدا کرده است. دلیل این اتفاق چه بوده است؟
نگاهی گذرا به نقش دلار در مبادلات بین‎المللی نشان می‎دهد از زمانی که کشور‎ها تبادلاتشان را از طریق دلار شروع کردند و این کار را ادامه دادند باعث شد که اعتبار دلار در جهان بیشتر شود. به پشتوانه این اعتباری که کشور‎های دیگر به دلار می‎دادند، آمریکایی‎ها سالانه حجم زیادی دلار بدون پشتوانه را چاپ و در دنیا پخش کردند. وقتی بانک مرکزی آمریکا دلار چاپ می‎کند و در دست دولتش قرار می‎دهد، این دولت با این دلار از کشور‎های دیگر خرید می‎کند، مثلا خودرو و تجهیزات و نفت به‎وسیله این دلار‎های بدون پشتوانه می‎خرد و کشور‎های دیگر نیز در ازای این دلار‎های بدون پشتوانه کالا می‎گیرند. البته اربعین فقط منوط به حذف دلار نیست. بلکه سرآغاز حل مشکلات تجاری ایران و عراق هم هست. 

مشکلات مبادلات تجاری ایران و عراق چیست؟ 
نکته اول این است که براساس اعلام رسمی کشور عراق حجم واردات این کشور بیش از 40 میلیارد دلار است. از سوی دیگر بررسی‎‎های سازمان توسعه و تجارت ایران نشان می‎دهد که ظرفیت صادرات ایران به عراق نزدیک به 30 میلیارد دلار است. حال اینکه در پایان سال 94 سازمان توسعه تجارت میزان مبادلات ایران و عراق را 12 و نیم میلیارد دلار اعلام کرد. مرز مهران یکی از گلوگاه‎‎های صادارتی این به عراق است که در سال‎های اخیر مرکز جابه‎جایی مسافران اربعین حسینی هم شده است. مراسم اربعین فرصتی است تا در کنار صادرات فرهنگی، کشور‎های جهان اسلام با یکدیگر تعاملات بیشتری داشته باشند. 

تمامی کشور‎های مسلمان در واقعه اربعین حضور ندارند،‎ تعداد محدودی از کشور‎ها هستند که جمعیت شیعه را تشکیل می‎دهند. چگونه فرصت‎‎های اقتصادی در کنار جهاد فرهنگی به‎وجود می‎آید؟ 
برخی کشور‎ها هستند که تعداد اندکی از جمعیت آن‎ها شیعه است اما غالب جمعیتی آن‎ها را مسلمانان تشکیل می‎دهد. اما یک واقعیت مهم در بطن این موضوع وجود دارد. کشور‎های مسلمان همیشه یک روحیه استکبارستیزی دارند. در نتیجه نیاز جدی به همگرایی و نزدیک شدن روابط اقتصادی و فرهنگی در بین آن‎ها موج می‎زند. محصولات و کالا‎هایی که توسط کشورمان یا کشور‎های شیعه تولید می‎شود فقط برای گروهی خاص نیست. صنایع غذایی یکی از دغدغه‎‎های مسلمانان در تمام جهان است؛ صادرات این محصولات می‎تواند ظرفیت‎‎های اقتصادی قابل توجهی را برای کشورمان به ارمغان بیاورد. در حال حاضر یک کمیته غذای حلال در اتاق بازرگانی ایران تشکیل شده است. این موضوع نشان از حساسیت و اهیمت جایگاه آن دارد. تمامی کشور‎های مسلمان جهان می‎توانند مقصد صادراتی محصولات غذای حلال باشند. این در حالی است که در کشور‎های غیر مسلمان نیز میزان تقاضا برای محصولات حلال وجود دارد و همچنین جمعیتی از مسلمانان در این کشور‎ها زندگی می‎کنند که نیاز جدی به تهیه آن دارند. فرصت‎‎های بسیاری در زیارت اربعین نهفته است که باید درست و دقیق شناسایی شوند. 
این فرصت‎ها کدامند؟ چگونه می‎توان آن‎ها را شناسایی کرد؟ 
براساس اعلام سازمان حج و زیارت سالیانه بیش از دو میلیون نفر فقط در پیاده روی اربعین شرکت می‎کنند. از سوی دیگر نزدیک به دو میلیون نفر دیگر هم در اوقات دیگر سال برای زیارت عتبات عالیات به کشور عراق سفر می‎کنند. این مسافران در بسیاری از مواقع همان تولیدکنندگان محصولاتی هستند که نیاز به بازار صادراتی دارند. البته نقش سازمان حج و زیارت هم در این زمینه بسیار پررنگ است. با توجه به اینکه ایران در کشور عراق امکان سرمایه‎گذاری دارد و ما منافع دراز مدت استراتژیک در کشور عراق داریم که اگر یک برنامه منظم استراتژیک در عراق نداشته باشیم، سهم بازار عراق را به کشور‎های دیگری واگذار می‎کنیم. ترکیه یکی از کشور‎هایی است که روابط سیاسی چندان مناسبی هم با عراق ندارد اما توانسته است که سهم قابل توجهی از بازار پوشاک، ‎مواد غذایی در کشور عراق را از آن خود کند. البته ایران در زمینه‎‎هایی دیگری هم فرصت سرمایه‎گذاری دارد و نمی‎توان گفت که باید ترکیه را از عراق بیرون کرد. باید از فرصت‎ها با کمک سفیران فرهنگی استفاده است. 

سفیران فرهنگی چه کسانی هستند؟ 
همین زائران و کسانی که در طول مدت یک سال به عراق سفر می‎کنند. در این سفر‎ها روابط دوستانه بسیاری در میان مردم عراق و ایران صورت می‎گیرد. می‎توان از این روابط دوستانه در دوران سفر بهره‎مند شد. سفیران فرهنگی باید کالای ایرانی را در روابط دوستانه خود معرفی کنند. 
اما از سویی، استان ایلام نیز یکی از استان‎های کوچک اما با ظرفیت‎های بزرگ اقتصادی است که در طول چند دهه اخیر خصوصا دوران پس از جنگ تحمیلی، به‎دلیل سوءمدیریت‎ها و غفلت از توانمندی‎های اقتصادی آن، نتوانسته است از این فرصت‎ها در راستای توسعه همه‎جانبه بهره‎مند شود، فرصت‎هایی که یک به یک در حال از دست رفتن است. 

مهمترین دستاورد‎های اقتصادی اربعین به‎جز حذف دلار و بالا بردن ظرفیت‎‎های صادراتی چه موارد دیگری می‎تواند باشد؟ 
استان‎‎هایی که به‎عنوان همسایه‎‎های کشور عراق شناخته می‎شوند از نظر توسعه اقتصادی شرایط مناسبی را ندارند. ایلام به‎عنوان یکی از استان‎های توسعه‌نیافته در همسایگی عراق قرار دارد. از سوی دیگر ایلام استانی است که درصدی از منابع نفت و گاز کشور در آن نهفته است. این استان یک مرز پرتردد میان بازار ایران و عراق است. می‎توان بسیاری از شرکت‎‎های فنی مهندسی را در شهر‎‎های مختلف استان ایلام توسعه داد و کم‌کم نیروی انسانی متخصص را از افراد بومی این استان جذب کرد. همچنین ایلام، ‎همدان، کردستان در دسته استان‎هایی قرار دارند که بزرگراه کربلا از کنار آن‎ها می‎گذرد و این استان‎ها دارای مرز اصلی با کشور عراق هستند. حال این سه استان دارای ظرفیت‎‎های گردشگری قابل توجهی هستند چرا نباید استان‎های مهم کشور به کشور‎های دیگر شناسانده شوند.
 می‎توان از زائران اربعین درخواست کرد که ظرفیت‎‎های گردشگری استان‎های مختلف را به زائران کشور‎های دیگر معرفی کنند. 

واقعه اربعین چه پیامدی در بخش تولید دارد؟ 
تولیدکنندگان کشورمان در سال‎های اخیر با چالش و مشکلات بسیاری روبه‎رو بوده‎اند. تحریم‎ها، افزایش قیمت نرخ انرژی و... باری بر دوش تولید کشور بوده است اما متاسفانه تولیدکنندگان این ‎بار را به‎صورت مستقیم بر دوش مصرف‎کنندگان گذاشته‎اند. مسئله‌ای که الان تولید کشور را تحت تاثیر قرار داده است نبود روحیه گذشت و جهادگری است. 
در کجای این کشور می‎توان این شور ملی را دید که مردم با پای پیاده برای رسیدن به یک هدف در برابر خستگی مقاومت کنند. اینجا یک روحیه جهادگری و گذشت معنا پیدا می‎کند. حال اگر به موضوع اربعین بازگردیم دقیقا تعلق خاطر داشتن به یک هدف مشترک است که مردم در برابر تمامی مشکلات مقاومت می‎کنند.
 دیگر در ماجرای اربعین نگاه صرف اقتصادی وجود ندارد. تغییر نگاه به مقوله زائر از مذهبی صرف به کسب منافع اقتصادی، علاوه بر برخوردارشدن از برکات و ارزش‎های معنوی و اخروی، می‎تواند زمینه‌ساز رشد و شکوفایی همه‎جانبه اقتصاد استان‎های همجوار کشور باشد و یا حداقل برای شهر‎ها و روستا‎های واقع در مسیر تردد زوار اربعین و عتبات عالیات این امر رخ دهد. 
وقتی فرهنگ جهادی از دل این پیاده‌روی‎ها بیرون می‎آید باید یک هدف بزرگ را نشانه گرفت. مردمی که دوران جنگ را تجربه کرده‎اند می‎توانند مشکلات بزرگ را پشت سر بگذارند. دلیل مقاومت مردم در زمان جنگ همان روحیه جهادی بود. شما در آن دوران هیچ‎وقت به این اندازه کالای خارجی در کشور نمی‎دیدید. در آن زمان بیشترین مایحتاج کشور توسط متخصصان داخلی تولید می‌شد. شاید تنها دلیل این اتفاق همان روحیه جهادی بود. اما متاسفانه با رانت‎‎های موجود و با توجه به شیرین بودن درآمد‎های واردات، نه تنها این روحیه روز به روز رنگ می‎بازد بلکه سوداگری در اقتصاد کشور بیشتر می‎شود.
 
فرهنگ جهادی می‎تواند نسخه نجات بخش اقتصاد باشد؟ 
بله صد درصد. در فرهنگ جهادی تکیه بر توانمندی‎ها اصل مهمی است. در نتیجه روز به روز از سوداگری دور می‎شویم. اقتصاد‎‎هایی که براساس تولید و حمایت از تولید بنا نشوند روبه‎روز به‎سمت سوداگری می‎روند و این موضوع می‎تواند با تقویت روحیه جهاد اقتصادی برطرف شود