یکشنبه  25 آذر 1397 
[ هفته نامه پنجره شنبه ها بر روی کیوسک مطبوعات شهر تهران ]    
شماره مجله 287 >> سیاسی >> شماره صفحه مجله 48
ظرفیت‌های اربعین در گفت‎وگو با حجت الله عبدالملکی، اقتصاددان
جهادی برای اقتصاد مبارزه‌ای برای حذف دلار
نويسنده : معصومه اکبری

‎پا‎های خسته‎ای که برای لبیک به خون خدا راهی بین الحرمین می‎شود واقعه شکوهمندی را به تصویر می‎کشد که نگاه تمامی کشور‎های جهان را به خود معطوف می‎کند. اما این واقعه مبارک در سال جاری با اتفاق‎‎های ویژه دیگری هم پیوند خورده است. در آستانه اربعین حسینی خیزشی مردمی با عنوان «اربعین بدون دلار» شکل گرفته است تا زائران در این سفر برای مخارج خود یا حتی مبالغ احتیاطی همراه، از دلار استفاده نکنند و به‎جای آن از ریال ایران یا دینار عراق استفاده کنند. دکتر حجت‎الله عبدالملکی، اقتصاددان، در گفت‎وگو با هفتهنامه پنجره معتقد است اربعین می‎تواند آغازی برای حذف دلار از مبادلات تجاری کشور‎های جهان اسلام باشد. مشروح آن را در ادامه بخوانید. 

چندی است جریانی تحت عنوان حذف دلار برای واقعه اربعین راه اندازی شده است، به‎نظر شما مهم‎ترین دستاورد‎های این موضوع چه می‎تواند باشد؟ 
حذف دلار از مبادلات تجاری را می‎توان یکی از مهم‎ترین دستاورد‎های اربعین حسینی دانست. دلار در حال حاضر اقتصاد کشور‎های غیر آمریکایی را تضعیف کرده است. سلطه دلار بر اقتصاد تمامی کشور‎ها باعث تضعیف اقتصاد جهان به‎خصوص کشور‎های در حال توسعه شده است. اگر دقت داشته باشید کشور‎های اتحادیه اروپا هم برای فرار از سلطه دلار ارز دیگری را جایگزین آن کردند. 

سلطه دلار بر اقتصاد جهان به چه مفهومی است؟ 
وقتی تمامی مبادلات تجاری جهان با دلار انجام می‎شود این ‎قدرت را به آمریکا می‎دهد که پول بدون پشتوانه چاپ کرده و از سود‎آوری که در عرضه دلار می‎کند اقتصاد خود را تقویت کند. این‎گونه است که سلطه دلار بر اقتصاد‎های جهان روز به روز بیشتر می‎شود. مهم‎ترین ابزار سلطه آمریکا بر تمامی کشور‎های جهان سلطه اقتصادی یا سلطه دلار است. این کشور در یک دوره ۲۶ ساله پس از جنگ دوم جهانی با سوء‎استفاده از اعتماد کشور‎های جهان به دلار، اقدام به ترویج پول ملی خود به‎عنوان معیار بین‎المللی مبادلات مالی کرد، با تعهد به حفظ برابری ارزش دلار در مقابل طلا. اما رئیس‎جمهور این کشور در سال ۱۹۷۱ اعلام کرد که دیگر در مقابل دلار حاضر به پرداخت طلا نیست و از آن پس دلار رسما پشتوانه خود را از دست داد اما تداوم استفاده از دلار در معاملات بین‎المللی (توسط کشور‎های صادرکننده و واردکننده‎ای که هیچ‎کدام دلار پول رسمی‎شان نیست!) باعث تداوم اعتبار این پول بدون پشتوانه شد و آمریکا به پشتوانه اعتباری که کشور‎های دیگر به پولش بخشیده‎اند، سالانه یک هزار میلیارد دلار پول بدون پشتوانه روانه اقتصاد جهانی می‎کند و به همین میزان از تولیدات ملت‎ها را در مقابل هیچ! تملک می‎کند. درحالی‎که تمامی کشور‎های جهان برای چاپ پول خود باید پشتوانه قوی در بانک مرکزی داشته باشند و چاپ پول در هیچ کشوری به این آسانی و با این سهولت انجام نمی‎شود. 

حذف دلار چگونه امکانپذیر است؟ 
نباید این جریان تنها به اربعین ختم شود. اربعین آغاز تحول «نه به دلار» است. سالیانه زائران بسیاری از کشور‎های مختلف به عراق می‎روند. براساس آمار بیش از 90 درصد این زائران برای مبادلات تجاری خود از دلار استفاده می‎کنند. حال که همزمان با اربعین جریان حذف دلار راه اندازی شده است می‎توان این جریان را در تمامی سال ادامه داد. این شروع مبارک از اربعین است اما می‎تواند در تمامی کشور‎های جهان اسلام و در تمامی روز‎ها ادامه داشته باشد. 

ادامه این جریان نیاز به چه ابزار‎هایی دارد؟ 
با همبستگی و تداوم نگرش اقتصاد مقاومتی می‎توان این جریان را ادامه داد. سالیانه نزدیک به 10 میلیارد دلار تقاضای ارز برای سفر‎های خارجی می‎شود که نزدیک به 95 درصد این ارز‎ها را دلار تامین می‎کند. درحالی‎که سهم قابل توجهی از مسافران کشورمان به عتبات عالیات سفر می‎کنند می‎توان با همبستگی ایجاد شده زمینه‎‎های حدف دلار را فراهم کرد. به این صورت که زائران با ریال یا دینار در عراق نیاز‎های خود را برآورده سازند. اگر این جریان تداوم داشته باشد می‎توان در مدت زمان کوتاهی دلار را از جریان سفر‎های و مبادلات کشور‎های جهان اسلام حذف کرد. 

حذف دلار چه تبعاتی برای اقتصاد آمریکا دارد؟ 
قطعا زمینه‎‎های تضعیف اقتصاد این کشور را فراهم می‎کند. براساس آمار رسمی سالیانه بین دو تا چهار میلیون زائر در اربعین شرکت می‎کنند و متاسفانه بیش از 90 درصد این زائران مبادلات خود را با دلار انجام می‎دهند. حال با یک حساب سرانگشتی می‎توان سود‎آوری آمریکا از این مبادلات بزرگ را به دست آورد. با توجه به اینکه هر ایرانی نزدیک به 100 دلار همراه خود به عراق می‎برد. اگر نرخ دلار را همان 3600 تومان در نظر بگیریم عددی بیش از یک صد میلیون دلار می‎شود. در یک تحریم خودجوش و یک همبستگی دینی می‎توان نزدیک به 100 میلیون دلار خسارت به اقتصاد آمریکا وارد کرد. هرچه زمینه‎‎های تضعیف دلار مهیا شود اقتصاد آمریکا رو به تزلزل می‎رود. شاید مهم‎ترین دستاورد این جریان تضعیف سلطه دلار بر اقتصاد جهان باشد. 

در صورت حذف دلار مبادلات براساس چه ارز‎هایی انجام می‌شود؟ چگونه می‎توان به یک ارز واحد رسید؟ 
بانک‎‎های مرکزی کشور‎های مختلف می‎توانند با تعامل و ایجاد روابط با یکدیگر پیمان دو جانبه‎ای را ایجاد کنند که دغدغه ارز واحد را حل می‎کند. برای مثال عراق و ایران با امضای یک پیمان دو‎جانبه ریال را به‎عنوان ارز واحد مسافر ایرانی در نظر گرفته و تمامی مبادلات زائران با پول ملی ممکن می‎شود. در این صورت دیگر طرف عراقی و زائر ایرانی دغدغه‎ای برای مبادلات تجاری خود ندارند. بانک مرکزی عراق، ریال را به‎عنوان یک ارز رسمی پذیرفته و به راحتی آن را تبدیل می‎کند. در این صورت می‎توان دور زدن تحریم چرخه دلار را مهم‎ترین دستاورد این جریان دانست. 

چگونه؟ 
تا قبل از سال ۲۰۰۸ بانک‎‎های ایرانی به واسطه بانک‎‎های خارجی (مانند بانک‎‎های سوئیسی) از چرخه دلار استفاده می‎کردند. این نوع همکاری در نظام بانکی با عنوان «U‎ـ  Turn» شناخته می‎شود. به‎عبارت دیگر بانک‎‎های ایرانی بدون داشتن ارتباط مستقیم با سیستم بانکی آمریکا و با استفاده از بانک‎‎های دیگر از خدمات دلاری بهره می‎بردند چراکه هرگونه استفاده از دلار در نظام بانکی در هرکجای جهان نیازمند اخذ مجوز لازم از نظام بانکی آمریکاست. بر همین اساس ایران می‎توانست مهم‎ترین تجارت خارجی خود یعنی فروش نفت خام خود را با استفاده از دلار انجام دهد. هم‎چنین در طرف دیگر و در واردات از ارز دلار استفاده کند. این اجازه استفاده از ارز دلار براساس مقرراتی بود که در آمریکا وجود داشت. مقررات تراکنش‎‎های مالی ایرانی (the Iranian Transactions Regulations)  به ایران اجازه استفاده از U‎ـ‎Turn  چرخه دلار را می‎داد. 
اما از نوامبر ۲۰۰۸ این مقررات تغییر کرد و براساس مصوبه وزارت خزانه‎داری آمریکا استفاده بانک‎‎های ایرانی از این خدمت ممنوع شد. اداره کنترل دارایی‎‎های خارجی وزارت خزانه‎داری آمریکا طی یک فدرال رجیستر (Federal Register) که در تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۰۸ منتشر شد، اعلام کرد که مقررات قبلی مربوط به تراکنش‎‎های مالی ایرانی اصلاح شده و در نتیجه اختیارات قبلی مبنی بر اجازه استفاده از (U‎ـ‎Turn موجب لغو revoking) می‎شود. در برجام در هیچ‌یک از بند‎های مربوط به تحریم‎‎های آمریکا و تعهدات آن کشور در برداشتن تحریم‎ها، اشاره به تحریم، U‎ـ‎Turn، دلار نشده است. در نتیجه این تحریم پابرجا خواهد بود. این چرخه یک چرخه تحریمی بود که هزینه‎‎های قابل توجهی را بر دوش کشورمان می‎گذاشت. حال اگر جریان حذف دلار همزمان با اتفاق مبارک اربعین عجین شود می‎تواند جریان مقاومت ضد‎آمریکایی را راهاندازی کرد. اگر دلار به‎عنوان مهم‎ترین ارز مورد نیاز کشورمان و مسافران ما در نظر گرفته نشود دیگر نیاز به هزینه کرد فراوان نیست. همچنین به خودی خود اقتصاد آمریکا بخش قابل توجهی ار درآمد خود را از دست داده و عنصر استکبارستیزی در این جریان نمود عینی پیدا می‎کند. این جریان نباید به دو کشور عراق و ایران محدود شود. باید در سرتاسر کشور‎های ضد‎استکبار گسترش داده شود و جریان مقاومت برای اقتصاد آمریکا چالش ایجاد کند. هرچه میزان مبادلات تجاری کشور‎ها از طریق دلار کمتر شود میزان چالش اقتصاد آمریکا بیشتر می‎شود. اما اربعین درس‎های اقتصادی دیگری هم برای کشور‎های مسلمان دارد که باید از طریق محور‎های متعددی آن را تقویت کرد. 

این محور‎ها چیست؟ و چه آثاری بر اقتصاد کشورمان دارد؟ 
یکی از مهم‎ترین محور‎های آن تقویت تولید ملی است. در جریان پیادهروی اربعین خیل عظیمی از مشتاقان حضور پیدا می‎کنند که این جمعیت از کشور‎های مختلف جهان هستند. حال هر یک از افراد در شهر‎هایی زندگی می‎کنند که یک مزیت فرهنگی، گردشگری، تولیدی و اقتصادی دارند. زائران می‎توانند با تهیه کردن لیستی از این مزیت‎ها آن‎ها را به مردم شهر‎ها و کشور‎های مختلف معرفی کنند. هرچه شناخت نسبت به این محصولات بیشتر شود سطح تقاضا هم بالاتر می‎رود و در نتیجه تولید ملی افزایش پیدا می‎کند. زائران باید با تهیه لیست‎‎هایی از محصولات شماره‎‎های خود را با پیش شماره کشورمان در لیست‎‎های خود قرار داده و تراکت‎ها را در زمان پیادهروی در میان زائران شهر‎ها و کشور‎های دیگر توزیع کنند. درحالی‎که بازار عراق فرصت بسیار مناسبی برای ارائه محصولات کشورمان است اما این بازار از ایرانی‎ها به چینی‎ها واگذار شده است. براساس آمار ظرفیت صادرات به کشور عراق نزدیک به 30 میلیارد دلار است. درحالی‎که براساس آمار رسمی نزدیک به 10 میلیارد دلار صادرات به این کشور انجام می‎شود. زائران ‎می‌توانند در بالابردن ظرفیت‎‎های صاداراتی کشور کمک شایانی داشته باشند. با معرفی محصولات ظرفیت‎‎های تولید مشترک محصول و مبادلات بیشتر فراهم شده و بازار عراق از چینی‎ها باز پس گرفته میشود. ترکیه هم همین وضعیت را دارد. درحالی‎که تاجران عراقی تمایل چندانی برای همکاری با ترک‎ها ندارند اما به‎دلیل کمکاری ایرانیان در بازار عراق بخش قابل توجهی از مواد غذایی، پوشاک و... را کشور ترکیه در عراق تامین می‎کند. زائران ما می‎توانند زمینه صادرات محصولاتی مانند سجاده، پتو، موکت، انواع صنایع غذایی و... را به کشور عراق مهیا کنند. تنها کافی است که لیستی از محصولات را در کوله‎‎های خود قرار داده و آن را در میان زائران دیگر توزیع کنند. درس دیگری که می‎توان از واقعه اربعین گرفت ترویج فرهنگ جهاد اقتصادی است. یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی فرهنگ جهادی است که می‎بایست بر رفتار اهالی اقتصاد حاکم باشد، رکنی که سخن گفتن از آن در داخل کشور گاهی اقدامی برخلاف شئونات عرف محسوب می‎شود. 

فرهنگ جهاد اقتصادی در اربعین چگونه خود را به مردم کشورمان نشان می‎دهد؟ 
اگر در زمان پیاده‌روی اربعین به کربلا سفر کرده باشید، مردم بسیاری هستند که از میان عشیره‎‎های عراق برای پذیرایی از میهمانان اباعبدالله به مسیر حرکت می‎آیند. این مردم درحالی‎که خود از طبقه فقیر و تنگدست جامعه هستند در طول سال کمتر مصرف می‎کنند تا با صرفه‌جویی مقداری از داشته‎‎های خود را در راه پذیرایی از زائران هزینه کنند. درسی که این جریان به مردم یا همان مصرف‎کنندگان و تولیدکنندگان کشورمان می‎دهد این است که مردم کشورمان باید برای تولید داخل ارزش قائل باشند. به‎عبارت بهتر کالای ایرانی را به کالای خارجی ترجیح دهند. مردم ما معتقدند که خرید کالای خارجی یک حس خوب به آن‎ها می‎دهد در نتیجه از خرید کالای ایرانی امتناع می‎کنند از سوی دیگر تولیدکننده ما حاضر نیست تحت هر شرایطی سود خود را کمتر کند تا مصرف‎کننده داخلی بتواند کالای تولید داخل را خریداری کند 
تولیدکننده‎ای که در اثر افزایش قیمت انرژِی یا دلار یا هرچه هزینه تولیدش بیشتر شده باشد نباید تمامی هزینه‎‎های خود را بر دوش مصرف‎کننده بگذارد بلکه نیاز است بخشی از سود خود را جهاد کند. همچنین مصرف‎کنندگان داخلی هم باید در خرید محصولات ایرانی جهاد داشته باشند. چندی پیش صدا و سیمای ایران سوالی را مبنی بر اینکه برای حمایت از تولید داخلی چقدر حاضر هستید کالای ایرانی بخرید، مطرح کرد. متاسفانه 70 درصد مردم پاسخ منفی به این سوال داده بودند. حال اینکه بلومبرک دو سال قبل سوالی مشابه این را مطرح می‎کند و 50 درصد مردم پاسخ می‎دهند که حاضر هستند کالا‎های تولید داخل را با پنج تا 10 درصد قیمت بیشتر خریداری کنند تا از تولید داخلی کشورمان حمایت کنند. در فرهنگ جهادی می‎آموزیم که همه چیز سود نیست. همه چیز لذت نیست گاهی باید گذشت و فداکاری را هم آموخت. 

اما سخن آخر؟ 
در ماجرای اربعین این مردم نیستند که باید به تنهایی درس جهاد اقتصادی بگیرند. مسئولان هم باید این موضوع را الگوی خود قرار دهند. کشور عراق با محدودیت‎‎های بسیاری روبه‎روست اما فرهنگ جهادی در میان مسئولان این کشور قابل مشاهده است. تمامی ارگان‎های دولتی وسایل نقلیه خود را به جابه‎جایی زائران اختصاص می‌دهند. مسئولان باید بدانند که مردم مجاهدت می‎کنند و حضور میلیونی دارند نباید هزینه‎‎های گزافی را بر دوش آن‌ها گذاشت. مسئولان نباید از این جریان به‎دنبال سود‎آوری و برداشت‎‎های اقتصادی باشند