جمعه  27 مرداد 1396 
[ هفته نامه پنجره شنبه ها بر روی کیوسک مطبوعات شهر تهران ]    
شماره مجله 287 >> سیاسی >> شماره صفحه مجله 20
واکاوی جامعه‌شناسانه پدیده پیاده‌روی نجف تا کربلا
سیرتحول زائرین حسینی
نويسنده : محمد حسن زاهدنیا

بی‌شک اربعین تضمین‎کننده ماندگاری حماسه عاشورا از ابتدای این واقعه تا به امروز بوده و اگر نقش آفرینی روشنگرانه حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) پس از شهادت اباعبدالله الحسین و یارانش صورت نمی‎گرفت، چه‎بسا رشادت‎ها، حماسه‎ها و ایثار‎های قیام حسینی از حافظه تاریخ پاک و به فراموشی سپرده می‎شد. به همین منظور بود که برخی از ائمه اطهار هم‎چون امام سجاد (ع) و امام حسن عسگری (ع) زیارت اربعین را یکی از پنج نشانه اصلی شیعه می‎شمارند که خود بیانگر عمق اهمیت این واقعه است. همان‎طور که روشنگری‎‎های صورت گرفته از عصر عاشورا تا روز اربعین و مسیر حرکت اسرا موجب انتقال پیام نهضت حسینی به همه مردم شده بود، حال پیاده‌روی تمثیل‌گونه مردم از مسیر نجف تا کربلا (که چندسالی است با استقبال همه اقشار جامعه مسلمان و حتی غیر مسلمان جهان روبه‎رو شده) خود نیز بهترین رسانه برای انتقال پیام عاشورا و نهضت حسینی به سراسر دنیا  است. طبیعتا مقوله پیاده‌روی اربعین یک پدیده چند وجهی با ابعادی گسترده بوده که در حوزه‎‎های مختلف سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و... قابل تحلیل و بررسی می‎باشد. به‎عنوان نمونه حرکت مردمی انقلاب اسلامی ایران که بنا به گفته‎‎های بنیانگذارجمهوری اسلامی برگرفته از قیام عاشورا و مکتب حسینی بوده، خود بیانگر اهمیت وجهه سیاسی حرکت اربعین و روشنگری‎‎های اهل بیت بوده که دست به دست تا به امروز رسیده است. حال در این مقاله قرار است از زاویه‌ای جامعه‌شناختی و روان‌شناختی نسبت به پدیده پیاده‌روی اربعین و آثار آن نگریسته و با توجه به کنش‎‎های اجتماعی حاصل شده در مسیر این پیاده‌روی به یک‌سری داده‎‎های کرداری و رفتاری با قابلیت واکاوی برسیم. برای واکاوی هر چه بهتر این پدیده ابتدا به تحلیل جامعه‌شناختی آن پرداخته و سپس اثرات روان‌شناختی پیاده‌روی نجف تا کربلا را بر شخصیت و روان انسان‎ها مورد بررسی قرار می‎دهیم. 

تحلیل جامعه‌شناختی پدیده پیاده‌روی نجف تا کربلا
الف)‌گذار از فردگرایی به جمع‌گرایی: فرد‌گرایی یا ایندویژوالیسم اولین‎بار توسط یک جامعه‌شناس فرانسوی (سن سیمونین) مطرح شده بود که پس از تحلیل و بررسی شکست انقلاب فرانسه، از معضلی همچون فردگرایی در طول مبارزات مردمی فرانسه به‎عنوان علت شکست انقلاب این کشور نام برد. فردگرایی که مولود دنیای اومانیستی امروزه بوده دارای خصوصیاتی است که به اختصار شامل موارد ذیل می‌شود: اولویت انسان‎ها بر لذت‎‎هایی استوار است، ارتباط‎گیری با گروه‎ها و جوامع به‎صورت محدود صورت گیرد، روابط اجتماعی و اندازه گروه‎‎های عضو بسیار کوچک بوده است، میزان چسبندگی فرد به ارتباطات جمعی از عمق کمتری برخوردار بوده و گروه‎‎های دوستی به‎ندرت شکل می‎گیرند. به عقیده برخی از جامعه‌شناسان اگر مقوله فردگرایی به‎صورت رادیکال در افراد نهادینه شود موجب خودپرستی شده که طبیعتا چنین پدیده‎ای نفی دیگران و تصدیق خود را در تمام تصمیم‎‎های زندگی در بر می‎گیرد. در اکثرکشور‎های دنیا سعی شده فرهنگ آن کشور به‎عنوان یک جهت‎دهنده به افکار عمومی مردم در رفتار و هنجار‎ها تغییر ایجاد کند ولی این امر با توجه به فردگرایی مفرط مردم کمی با مشکل روبه‎رو شده و حتی موجب سست شدن بنیان‎‎های خانواده (ازدواج‎‎های سفید) و گروه‎‎های اجتماعی مخصوصا در اروپای غربی شده است. حال با توجه به رشد روزافزون فردگرایی در جوامع مختلف دنیا، حرکت عظیم پیاده‌روی اربعین خود به‎عنوان یک پادزهر عمل کرده و حرکت جمعی مردم با هدفی یکسان خود بیانگر ذات جمع‌گرایی میان آحاد جوامع حاضر در این پیاده‌روی است. بسیاری از کشور‎های دنیا سعی دارند تا با ابزار‎های دموکراتیک مانند روزنامه‎ها، مجالس و شوراها مردم را به حرکت‎‎های جمعی و حساسیت نسبت به‎جامعه و هم‌نوعان جلب کنند درصورتی که پیاده‌روی اربعین با حضور همه اقشار از کشور‎های مختلف، خود پیام‌رسان یک رسانه میلیونی بوده که می‎توان از این بزرگ‎ترین تجمع مذهبی به‎عنوان پادزهری در برابر فردگرایی دنیای اومانیستی نام برد. آنچه توسط ابزار‎های دموکراتیک نظام‎‎های سکولار یا لیبرال غربی در میان مردم موثر نیفتاد، توسط کشور‎های مذهبی و همراه با حرکت‎‎های خودجوش مردمی به وقوع پیوست. در پیاده‌روی اربعین شاهد نقض فردگرایی و گرایش به حرکت‎‎های جمعی هستیم به‎عنوان مثال کمک به هم‌نوع(به‎عنوان اولویت ندادن به منافع شخصی) و احساس تعلق به جمعی که در مسیر پیاده‌روی در حال حرکت بوده از نمونه‎‎های بارز نفی و نقض فردگرایی در این راهپیمایی مذهبی و مردمی است. 
ب)‌کثرت‌گرایی فرهنگی: شاید آمال و غایت اهداف هر حکومت عدالت‌خواهی ایجاد یک جامعه با همزیستی خرده فرهنگ‎‎های متفاوت همراه با قوانین یک‌سان و عادلانه باشد که در دنیای امروزی نمونه آن را کشور فرانسه عنوان می‎کنند. ولی همان‎طور که مشاهده شد در فرانسه به‎دلیل تبعیض‎‎های نژادی و قومیتی، بسیاری از اقلیت‎‎های نژادی که رفتار ناعادلانه‎ای با آن‎ها شده بود برای بیان خشم و انزجار خود به صفوف تروریست‎ها در این کشور پیوستند. در واقع به‎زعم‎ اروپایی‎ها این کشور به‎اصطلاح آرمانی از جهت کثرت‌گرایی فرهنگی با شکست تئوریک و کارکردی مواجه شده است. درحالی‎که نظام‎‎های مبتنی بر دموکراسی غربی برای ایجاد چنین کثرت‌گرایی فرهنگی با معضلات عدیده روبه‎رو شده‎اند، پیاده‌روی اربعین از مسیر نجف تا کربلا به راحتی و بدون برنامه‎ریزی خارجی جهت شکل‌دهی هنجار‎های مردمی، خود بیان‌گر نهایت کثرت‌گرایی فرهنگی در یک جامعه آرمانی است. در این پیاده‌روی شاهد حضور همه نژاد‎ها از کشور‎های مختلف هستیم. اعراب، مسلمانان آمریکا و اروپا، ایرانیان یا فارسی زبان‎ها، ترک‎ها یا آذری زبان‎ها و حتی مسیحیان و دیگر ادیان آسمانی در این پیاده‌روی در کنار هم حضور داشته و نه تنها دچار تضاد فرهنگی یا ابراز برتری فرهنگی نشده‎اند بلکه همدیگر را در این مسیر راهنمایی و حمایت می‎کنند. هم‌جواری آحاد ملت جهان در پیاده‌روی اربعین را می‎توان موضوعی فراتر از تکثر فرهنگی دانست و تحت لوای تقریب مذاهب دنیا عنوان کرد، مذاهبی آسمانی که هدف نهایی هر یک رسیدن به ذات اقدس الهی است، همان‎طور که در قرآن آمده (قل اعوذ برب الناس) که ناس در این آیه از قرآن بیانگر همه مردم با هر دین و آیینی است که پروردگار واحدی دارند. 
ج)‌‌کربلا نماد مدینه فاضله یا اتوپیا: اتوپیا (utopia) متشکل از دو واژه(ou) )در زبان یونانی به معنای نفی و واژه(topos)  به معنای مکان بوده که ترکیب این دو واژه بیانگر نفی هرگونه مکان است. نفی مکان در اصطلاح عامیانه به معنای آرمانی‎ترین تصور بشری از دولت یا حکومتی عادلانه می‎باشد که چون در تصور هیچ انسانی نمی‎گنجد، آن را نفی کرده و لامکان(یعنی نبود چنین مکانی آرمانی) می‎نامد. بسیاری از فلاسفه از افلاطون گرفته تا آگوستین تعابیر و تفاسیر مختلفی برای تصور صحیح از اتوپیا یا همان مدینه فاضله ایجاد کردند، عده‎ای مانند اگوستین در کتاب شهر خدا صلح و عدالت‌خواهی را دو ویژگی اصلی مدینه فاضله عنوان می‎کند. با گذر زمان بسیاری از علما و فقها از جمله آیت‎الله مصباح یزدی با نگاهی اعتقادی به همین مقوله مدینه فاضله، چنین آرمان‌شهری را دارای ویژگی‎‎های خاص از جمله: ارتباط فرد با فرد دیگر(تحت عنوان امانت الهی)، ارتباط فرد با ذات اقدس الهی، ارتباط با دیگران بر اساس عدالت و احسان عنوان می‎کند. آنچه از اکثر تفاسیر پیرامون آرمان‌شهری به نام اتوپیا می‎توان به اشتراک گرفت، وجوهی مانند عدالت، خیرخواهی، کمک به هم‌نوع، تعرض کردن به حقوق دیگران و در نهایت عدم فاصله طبقاتی در جامعه است که تحقق همه این موارد نیازی به نظارت نداشته باشد. با این تفاسیر گفته شده حرکت تجمعی مردم از مسیر نجف به کربلا که در آن هر یک از افراد نسبت برای کمک به هم‌نوع خود از دل و جان مایه گذاشته و فارغ از هرگونه خاستگاه اجتماعی در جامعه خود یا شهرت کسب شده در زندگی شخصی همراه و یک‌دل با دیگران این مسیر را قدم بر می‎دارند خود نمایانگر حرکت در مسیری به‎سوی یک مدینه فاضله یا آرمان‌شهری مذهبی است. می‎توان به ضرس قاطع عنوان کرد که اکثر مفاد یاد شده مشترک میان تفاسیر فلاسفه از مدینه فاضله در مسیر پیاده‌روی اربعین به وضوح آشکار شود. بی‎شک کربلا در روز اربعین، مدینه‎ای فاضله است که همه مردم دنیا برای رسیدن به آن، مولفه‎‎های برقراری یک مدینه فاضله را در مسیر پیاده‌روی طی خواهند کرد. 

آثار روانی پدیده پیاده‌روی نجف تا کربلا بر روی زائرین: 
الف) خروج از منیت و ورود به عام‌گرایی: طبیعتا در مسیر پیاده‌روی نجف تا کربلا همه اقشار با خاستگاه اجتماعی مختلف وجود داشته که هر یک از آن‎ها برای طی کردن این مسیر باید لباس شهرت خود را کنار بگذارند. در این مسیر هر یک از افراد مانند قطره‎ای در دریای خروشان عاشقان اباعبدالله الحسین هستند که بین قطرات دریا هیچ تفاوت ماهوی یا کارکردی وجود ندارد چرا که زائرین حسینی جماعتی کنش‌گر با کنش‎‎های متقابل پیوسته هستند که هدف مشترکی از این تجمع داشته و بنابراین غرق دریای خروشان مردمی می‎شوند. همین یکسانی در مسیر پیاده‌روی موجب شده منیت‎ها و فاصله‎‎های طبقاتی موجود در اقشار مختلف جامعه برچیده شده و با هر یک با نگاهی یک‌سان به آحاد مردم حاضر در این مسیر بنگرند. آنچه مسلم است پس از زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین نیز این نوع تفکر یک‌سان نگری و عام‌گرایی که جرقه آن در مسیر پیاده‌روی ایجاد شده باقی خواهد ماند و موجب کاهش منیت‎ها در آحاد مختلف مردم می‎شود. 
ب)‌نظم پذیری: آنان که مسیر زیارت امام حسین (ع) را به‎صورت پیاده طی کرده‎اند به خوبی نسبت به وقوف منظم در موکب‎ها یا استراحت لازم در مسیر راه آگاهی داشته و سعی می‎کنند برنامه‎ریزی دقیق به سهولت پیمودن مسیر پیاده‌روی کمک کنند. طبیعتا چنین برنامه‌ریزی‎‎هایی در طول مسیر نه تنها آدمی را با مشقت‎ها و سختی‎ها یک برنامه چند روزه پیاده‌روی آشنا می‎کند بلکه یک نظم ذهنی در تفکرات وی به‎وجود می‎آورد. تجربه ایجاد نظم در خواب، استراحت یا تغذیه قابلیت تداوم در زندگی روزانه هر فردی را خواهد داشت. 
ج) تقویت روحیه ایثار و کمک به همنوع: گاهی در اذهان عمومی این‎گونه متبادر می‎شود که برای کمک به هم‌نوع حتما باید با رفع نیاز مالی اقدام کرد در صورتی که شاید حمایت‎‎های معنوی یا فکری کمک شایان‌تری به زندگی یک فرد نماید. آنچه به وضوح در مسیر پیاده‌روی اربعین مشاهده می‎شود تقویت روحیه ایثار و ایثارگری به هم‌نوعان است. هر فرد از هر طبقه اجتماعی و با هر توان مالی یا جسمی سعی کرده تا در کمک و ایثار به زائرین حسینی گوی سبقت را از دیگری برباید. عده‎ای با ماساژ زائرین که خستگی رفع کنند و عده‎ای با توزیع غذا و نوشیدنی و حتی عده‎ای در حد توزیع یک لیوان چای سعی در سهیم شدن در ثواب زیارت زائرین حسینی هستند. بنا به گفته زائرین حسینی در سال‎های گذشته، عده‎ای از مردم عراق که تمکن مالی برای توزیع غذا نداشتند به‎عنوان سایه‌بان در مقابل آفتاب می‌ایستادند تا زائرین به راحتی استراحت کنند و سوز گرمای آفتاب آن‎ها را مورد آزار قرار ندهد. تقویت همین روحیه ایثار و کمک به همنوعان صد در صد در ناخودآگاه ذهنی زائرین حسینی موثر افتاده و بروز این اثرگذاری پس از زیارت امام حسین (ع) و در زندگی شخصی و اجتماعی رخ خواهد داد. کمک به یک پیرمرد برای عبور از خط‌کشی عابرپیاده یا بی‎توجهی نسبت به تعرض به افراد جامعه خود نمونه‎‎هایی از آثار بالقوه مشاهده ایثارگری‎ها صورت گرفته در مسیر این پیاده‌روی است. 
د) افزایش صبر و شکیبایی در زندگی: می‎توان از پیاده‌روی نجف تا کربلا به‎عنوان یک کلاس و آموزشگاه عملی برای افزودن صبر و تحمل آدمی نام برد. مولفه‎‎هایی همچون کمبود امکانات در مسیر سفر، خستگی افراد و طولانی بودن مسیر پیاده‌روی و در نهایت عدم رفاه نسبی در موکب‎ها و مکان‎‎هایی که اتراق می‎کنند خود موجب افزایش صبر و تحمل زائرین و همچنین رشد شخصیتی آن‌ها می‎شود. وقتی در یک سفر چند روزه افراد با سختی و مشفت روبه‎رو می‎شوند طبیعتا این تحمل مشکلات در وجودشان نهادینه می‎شود. افزایش تحمل مشکلات خود به طی کردن روند زندگی روزانه کمک خواهد کرد و نا‌امیدی را از ذهن مردم دور می‎کند